Kartoteka (Tadeusz Różewicz)

Przebieg wydarzeń:

Główną postacią dramatu jest Bohater - były partyzant. Jego biografię ilustrują nie powiązane
wzajemnie sceny, których przesuwanie się ma uzasadnienie oraz surrealistyczne, zgodne
z poetyką snu (Bohater leży w łóżku, pokój staje się umownie ulicą, kawiarnią, miejscem
egzaminu maturalnego, biurem). Nie zmieniająca się scenografia sygnalizuje wreszcie, że jest to pokój przechodni. Konfrontacja z innymi postaciami (krewnymi, znajomymi, obcymi) służy określeniu Bohatera: jest jednym z tłumu, kimś bez twarzy, imienia (nosi wiele imion), bez wieku (ma 7, 38, 40 lat), bez zawodu (dyrektor administracyjny przedsiębiorstwa, kierownik operetki) - jest nikim albo każdym, to tzw. everyman. Utracił niewinność dzieciństwa, wiarę w miłość, szacunek dla tradycji, nienawidzi urzędniczej egzystencji. Uznawane wartości zatraciły się w stereotypach i frazesach. Doświadczenia i pamięć wojny niweczącej pojęcie człowieczeństwa zdeterminowały wewnętrzną pustkę Bohatera, niemożność porozumienia i poczucie bezsilności. W tej sytuacji broni on swej indywidualności autoironią i autoszyderstwem.


Wymowa utworu:

Bohater uosabia dramatyczny los pokolenia samego autora, a zarazem jest spadkobiercą
polskiej tradycji bohaterów romantycznych. Jedno ze znaczeń tytułu sztuki odnosi się do
sposobu przedstawienia jego biografii, składającej się z wyrywkowych faktów, zdarzeń, spotkań, fragmentów, ankiet, wywiadów, aneksów.


Konstrukcja dramatu:

Ciąg scen staje się obrazową formą strumienia świadomości. Utrwalona w nich rzeczywistość
występuje jako groteska, maskarada, parodia, niekiedy jako symbol. Chór Starców, będący
nawiązaniem do wzorów antycznych, komentuje sposób i trafność konstruowania scen, ale także uczestniczy w akcji, zostaje zamordowany przez Bohatera przy próbie ingerencji i zmiany jego postawy na czynną. Ironiczne wypowiedzi Starców ukazują nieprzydatność tradycyjnych form teatralnych i dramatycznych do wyrażenia ukrytej istoty rzeczywistości oraz bohatera pozbawionego skończonej osobowości.


Nowy typ teatru:

"Kartoteka" należy do tzw. dramaturgii otwartej, jej konstrukcja umożliwia wieloznaczną
interpretację. Poetyka utworu - chaotyczny na pozór sposób konstrukcji elementów dramatu,
wyobraża zarówno sytuację moralną człowieka we współczesnym świecie, jak i zmagania
twórcze autora - współczesnego dramaturga. "Kartoteka", pierwszy dramat Różewicza, zawierający zasadnicze cechy znamienne dla utworów późniejszych, była potraktowana jako obrachunek z typem teatru i dramatu lat 50. Weszła na stałe do repertuaru polskiej sceny.