Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

"Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią" (XV wiek) to jeden z wierszy o śmierci, związany
z kręgiem kultury kościelnej. Jest to najdłuższy polski wiersz średniowieczny, moralizująco
- dydaktyczny poemat o charakterze satyrycznym.

Wymowa metaforyczna utworu odwołuje się do popularnego wówczas obrazu alegorycznego - do tańca śmierci, gdzie upersonifikowana Śmierć, trzymając za ręce ludzi wszystkich stanów, tańczyła z nimi ich ostatni, bezsilny taniec. Oznaczało to bezradność człowieka wobec wszechwładnej śmierci, a także pośmiertne zatarcie się różnic stanowych, czego wyrazem jest stwierdzenie: "Śmierć równa wszystkich i wszystko". Było to bardzo istotne przy tak silnie zhierarchizowanym społeczeństwie, jakim było społeczeństwo feudalne.

Utwór ten został napisany w typowym dla średniowiecza gatunku - dialogu. W utworze
uwidocznia się proces przechodzenia od wiersza asylabicznego, nie liczącego się z rachunkiem sylab w wersie, do sylabizmu względnego, który wprowadza zdecydowaną przewagę określonego rozmiaru zgłoskowego wersów. Rytmika zostaje wzbogacona poprzez wprowadzenie nie tylko rymów parzystych (AA, BB), lecz także ogarniających szereg sąsiadujących wersów.

Literacką wartość "Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią" pogłębia naturalistyczne
przedstawienie Śmierci oraz realistyczno-satyryczne obrazki z życia różnych stanów i zawodów: duchowieństwa, zakonników, sędziów, kupców.
Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią (bądź Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią) to jeden z najbardziej znanych zabytków średniowiecznego piśmiennictwa. Tekst utworu zapisano między 1463 a 1465 rokiem w rękopisie Biblioteki Seminaryjnej w Płocku (tym samym w którym znajdowała się Skarga umierającego). Nie znamy autora utworu, ale wiadomo, że Dialog... ma swój łaciński (prozaiczny) pierwowzór pt. Dialogus magistra Polycarpi cum morte pochodzący z XIV wieku. Ten najdłuższy ze znanych średniowiecznych wierszy to jednak swobodna przeróbka, która znacznie przewyższyła pod względem artystycznym utwór łaciński. Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią jako utwór o charakterze moralistyczno-dydaktycznym obrazuje przede wszystkim ideę powszechności śmierci – ludzie są względem niej równie bezradni, niezależnie od swego stanu czy majętności. Ponadto wiersz ten jest satyrą społeczną, której główne ostrze skierowane zostało przeciwko duchowieństwu. Należy również zaznaczyć silny związek Rozmowy... ze średniowieczną ikonografią zwłaszcza z popularnym motywem tańca śmierci.