Odczytywanie średniowiecznych tekstów sprawia ogromne kłopoty. Stan ich po tylu wiekach jest nieraz bardzo zły, występują mechaniczne uszkodzenia, a czytelność jest na ogół słaba, przy czym pogarszają ją liczne błędy czy omyłki w przepisywaniu. Zasady zapisu nie były wówczas ujednolicone, tak więc różne głoski oznaczano nie zawsze tymi samymi znakami literowymi (pierwsze próby ujednolicenia głosek podjął dopiero w poł XV w. Jakub Parkosz). Dlatego też czytelnik zapoznaje się z dawnymi zabytkami w postaci ułatwionej, po dokonaniu transkrypcji.
Pojęcia:
• transkrypcja - tłumaczenie dokonane przez specjalistów, którzy upraszczają stary zapis według zasad zbliżonych do współczesnych i dodają liczne wyjaśnienia (przypisy) i komentarze.
• transliteracja - sposób zapisywania utrwalonych w piśmie tekstów, wyrazów, literami innego alfabetu, na zasadzie oddawania każdej litery jednego alfabetu odpowiednią literą innego alfabetu, bez uwzględnienia właściwości wymowy wyrazów, np. ros. tret’ego dnja.


Najstarsze zdanie zapisane w języku polskim pochodzi z 1270 r. Z „Ksiąg Henrykowskich”. Była to kronika klasztoru Cystersów w Henrykowie. Brzmi ono: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”.

Literacki język polski kształtował się przede wszystkim na przekładach. Były to albo tłumaczenia religijnych pieśni, albo też fragmenty „Pisma Świętego”. Szczególnie często sięgano do biblijnej „Księgi Psalmów”.

Zabytki zapisane w języku polskim:
• psałterze
• „Psałterz floriański”. Pochodzi z przełomu XIV i XV w. Nazwa wywodzi się od miejsca przechowywania rękopisu – opactwa św. Floriana w Austrii. Jest to pięknie zdobiony kodeks (napisana ręcznie książka), przeznaczona prawdopodobnie dla królowej Jadwigi. Przekład cechuje się pięknym, bogatym, plastycznie konkretnym językiem.
• „Psałterz puławski”. Pochodzi z XV w. Należał niegdyś do księgozbioru Czartoryskich, który znajdował się w ich rezydencji w Puławach.
• „Biblia królowej Zofii”. Pochodzi z poł. XV stulecia. Jest to pierwsze tłumaczenie „Pisma Świętego”. Przeznaczona była dla wdowy po Władysławie Jagielle. Do dziś zachował się tylko pierwszy tom tego rękopisu oraz pojedyncze kartki z drugiego. Nie wiadomo, czy dzieło obejmowało także Nowy Testament.
• kazania
• „Kazania świętokrzyskie”. Powstały na przełomie XIII i XIV w. Były przechowywane w klasztorze Benedyktynów, gdzie zostały odnalezione w XX w. Dokument zawierający zbiór kazań został odnaleziony przypadkowo, gdyż wcześniej pocięto go i obłożono nim obwolutę innej książki.
• „Kazania gnieźnieńskie”. Pochodzą z XV w. Dokument zawiera 100 kazań w językach: łacińskim i niemieckim, w tym 10 w języku polskim.
• modlitwy np. „Bogurodzica”
• modlitewniki
• apokryfy (utwory mówiące o życiu świętej rodziny) np. „Rozmyślania przemyskie”, czyli „Żywot Najświętszej Rodziny”
• roty sądowe (formuły przysiąg składanych w sądzie w XV w.)