Grażyna - streszczenie

Akcja utworu rozgrywa się na zamków nowogródzkim w XIV wieku.
Utwór rozpoczyna się opisem sennego zamku nowogródzkiego, przed bramy którego przybywa trzech uzbrojonych rycerzy krzyżackich żądających natychmiastowego widzenia z księciem Litaworem. Książę udał się już na spoczynek i nikt ze służby nie śmie zakłócić jego spokoju. Wreszcie podejmują decyzję o zbudzeniu doradcy księcia Rymwida, który sam udaje się do komnaty księcia. Litawor jest wyraźnie zaniepokojony wiadomością o pojawieniu się Krzyżaków, lecz stara się ukryć swoje zdenerwowanie. Wreszcie opowiada on doradcy o swoim odwiecznym konflikcie z litewskim władcą Witołdem o tereny należące do posagu jego obecnej żony Grażyny. Jednakże Witołd nie zgadza się na oddanie tych terenów, dlatego też Litawor planuje zbrojne odebranie należnej mu własności. Rymiwid otrzymuje polecenie przygotowania do wyruszenia na Lidę. Wierny doradca księcia zwraca mu jednak uwagę na niekorzystne efekty tej pochopnej decyzji. Sugeruje inne wyjście: najpierw zjednać sobie starszyznę lidzką i zdobyć jej zaufanie a potem dociekać swoich praw bez użycia siły. Książę wówczas wyjawia iż wie on o przygotowaniach wojennych swojego wroga oraz o zawarciu układu z Krzyżakami, którzy w zamian za zdobycze terytorialne mają mu pomóc w walce. Rymwid okazuje swoje niezadowolenie z podjętej przez Księcia decyzji wskazując na fakty z historii. Pomimo tego Książę wpadając w złość oskarża Witołda o to, iż ten zawsze zatrzymuje dla siebie to co najlepsze bogacąc się na trudach całej ludności litewskiej a sam nie ponosząc większych strat. Kończąc rozmowę Litawor nakazuje Rymwidowi przygotowanie wojsk do najazdu na Witołda a sam układa się do snu. Sługa posłusznie wydaje rozkaz swego pana i jednocześnie udaje się po pomoc do księżnej odznaczającej się wyjątkową mądrością i potrafi ona wpływać na decyzje swego męża. Księżna dowiaduje się o zamiarach Księcia. Jest bardzo wstrząśnięta tymi faktami, udaje się na rozmowę ze swoim mężem (treść rozmowy zostaje owiana tajemnicą). Rymwid widzi jak po rozmowie Księżna odprawia wzburzonych posłów krzyżackich, którzy odjeżdżając zaprzysięgają zemstę. Sługa zastanawia się czy decyzja jaką podjęła Księżna jest wynikiem rozmowy z Księciem czy jest to samodzielna decyzja kobiety – wszystko wskazuje na to, iż jest decyzja samodzielna. Rymwid udaje się do Księżnej na rozmowę by wyjaśnić sprawę, wówczas w zamku pojawia się giermek przynoszący informację o planowanej napaści Krzyżaków na zamek nowogrodzki. Grażyna przerażona wieściami oraz tym, iż jest konsekwencja jej decyzji o odprawieniu Krzyżaków, udaje się do komnaty swego męża. Rymwid udaje się do swego pana na rozmowę z nim gdyż jest mocno zaniepokojony ostatnimi wydarzeniami dziejącymi się na jego oczach. Gdy przybywa pod komnatę, Książę w całej zbroi udaje się na bitwę by stanąć na czele swego wojska. Sługa obserwuje niepewne kroki swego pana, ale przypisuje je zmęczeniu. Bitwa rozpoczyna się samotnym atakiem Litawora, który mężnie rusza naprzeciw wrogowi, nie wydając swojemu wojsku żadnych rozkazów, co czyni w jego imieniu Rymwid. Wojsko litewskie staje do walki pełne podziwu mężnej postawie Księcia lecz dziwi ich jego znaczne osłabienie. Walka przenosi się na kolejny dzień. Gdy wygrana przenosi się na stronę Krzyżaków – wówczas na polu bitwy pojawia się rycerz w ciemnej zbroi. Litawor dzielnie walczy i zostaje ranny. Prosi Rymwida by ten przetransportował go do zamku, co też czyni posłusznie. Bitwę ostatecznie wygrywają Litwini, ale przybywając na zamek nie potrafią się cieszyć, gdyż martwią się o los swego pana. Następnego dnia oczom rycerzy jawi się widok konduktu żałobnego. Wszystkich dziwi fakt, iż poległy władca nadal znajduje się w całkowicie zamkniętej zbroi. Wówczas też pojawia się czarny rycerz, który pomógł Litwinom w zwycięstwie. Owy rycerz ujawnia swoją tożsamość, ku zdziwieniu wszystkich – okazuje się, iż jest to Książę Litawor we własnej osobie.
Książę oznajmia wszystkim, iż ten kto płonie teraz na żałobnym stosie to Księżna Grażyna, która oddała bohatersko swe życie by ocalić męża przed dopuszczeniem się zdrady. Sam Książę pełen rozpaczy rzuca się także w płomienie i gnie wraz ze swoją żoną. Utwór zakończony jest Epilogiem, w którym Mickiewicz wyjaśnia w jaki sposób Grażyna dostała się na pole bitwy oraz potwierdza samodzielną w pełni świadomą decyzję kobiety o stanięciu do walki zamiast swego męża.