Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela (1879 r.)

Utwór napisany w formie pamiętnika. Nowela wydana wpierw we Lwowie, pt. “Z pamiętnika korepetytora” (ukazuje stosunki panujące w szkolnictwie warszawskim), następnie w Warszawie, ale ze względu na cenzurę pod zmienionym tytułem. Korepetytor Wawrzynkiewicz wspomina swego ucznia Michasia. Matka chłopca, która straciła męża w Powstaniu Styczniowym, pokładała w synu wielkie nadzieje. Obciążony tą świadomością jedenastoletni uczeń pruskiego gimnazjum tracił zdrowie, ślęcząc nad książkami do późnej nocy. Nie uzyskiwał jednak zadawalających wyników, gdyż nie potrafił znieść szykan narodowych i nienaturalnych warunków nauczania. Usunięty ze szkoły, zachorował na zapalenie mózgu i umarł.

Nowela ukazuje los dziecka w szkole zaborczej:
— bezlitosne tępienie wszelkich przejawów polskości poprzez prześladowanie mowy i kultury polskiej oraz dławienie uczuć patriotycznych,
— dręczenie dzieci wrogim systemem (śledzenie, podejrzewanie, straszenie, stosowanie surowych kar),