Ogniem i Mieczem - streszczenie

Powieść jest zapisem wydarzeń mających miejsce na polu zmagań bitewnych między Kozakami a Polakami. Akcja dzieje się w XVII-wiecznej Polsce.
Głównym bohaterem jest Jan Skrzetuski. Poznajemy go gdy ten powraca ze swojego poselstwa na Ukranie gdy ratuje życie Chmielnickiemu – jak okazuje się później przyszłemu przywódcy buntu kozackiego.
W trakcie jego dalszej drogi poznajemy kolejnych bohaterów powieści:
Pobożnego rycerza Longina Podbipiętę – zakochanego w przepięknej Helenie, ciotkę Heleny – Kurcewiczową oraz samą piękną Helenę. Na arenę wkracza także pułkownik kozacki Bohun, któremu zostaje przeznaczona na żonę piękna młoda Helena. Skrzetuski zmusza dziewczynę do zaręczyn mimo jej woli – tym samym przyczynia się on nieświadomie do późniejszej tragedii.
Skrzetuski powraca szczęśliwy do Łubiów gdzie zdaje relację ze swego poselstwa – wkrótce potem zostej tam wysłany ponownie.
W dalszej części powieści jesteśmy świadkami okrutnej zbrodni – zazdrosny i zrozpaczony Bohun przechwytuje listy Podbipięty do pięknej Heleny – targany wieloma emocjami zabija opiekunkę Heleny oraz jej dwóch synów, oszczędza tylko swoją narzeczoną, Ranny w czasie nierównej walce nie może zapobiec ucieczce ukochanej z Onufrym Zagłobą – to kolejna kluczowa postać powieści.
W dalszej części powieści dowiadujemy się o niezwykłym spotkaniu Skrzetuskiego i jego przyjaźni z Zagłobą. Tymczasem Bohunowi udaje się odnaleźć ukrywającą się w Barze Helenę – uprowadza dziewczynę na step do czarownicy Horpyny. Rycerze Skrzetuskiego dostają rozkaz odnalezienia dziewczyny, lecz w tym samym czasie muszą oni sprostać ważnemu zadaniu jakim jest opanowanie buntu kozackiego.
Nieudolność polskich dowódców sprawia, iż obserwujemy sromotną klęskę wojsk polskich. Tylko dzięki nadejściu srogiej zimy Polacy nie przegrywają ostatecznie.
Skrzetuski uzyskuje wiadomość, iż Helena może przebywać w Kijowie, by ją odszukać i zabrać ze sobą – przyłącza się do poselstwa które udaje się właśnie na te tereny. Choć wie, iż to bardzo niebezpieczna podróż decyduje się na nią bez chwili wahania.
W tym samym czasie Zagłoba i Wołodyjowski spotykają Bohuna w jednej z przydrożnych karczm w Lipkowie – dochodzi do pojedynku, w którym zwyciężają przeciwnicy krewkiego Bohuna, jednakże ten nie wyznaje prawdy gdzie jest dziewczyna. Rycerze postanawiają więc na własną rękę odszukać Heleny. Gdy już decydują na dalsze poszukiwania dochodzi do nich smutna wiadomość, iż dziewczyna została zamordowana, przez pospólstwo opętane nienawiścią do Polaków. W międzyczasie przybywa do wojaków Rzędzian – służący Skrzetuskiego i skazuje im rzeczywiste miejsce pobytu dziewczyny. Zagłoba, Wołodyjowski i Rzędzian uwalniają Helenę. W drodze powrotnej osaczają ich krewcy Tatarzy. Helena wraz z Rzędzianem uciekają z miejsca zasadzaki, pozostali usiłują odciągnąć pościg. Z pomocą przychodzi im wojsko polskie, które nieoczekiwanie atakuje Tatarów. Wszyscy udają się do
Zbaraża gdzie jest już Skrzetuski – pogodzony ze śmiercią dziewczyny – nie wie, iż jest zupełnie inaczej.
Do Zbaraża docierają również Tatarzy z Kozakami – rozpoczyna się oblężenie zbrojne. Obrona trwa wiele długich tygodni. W czasie jednego ze starć Longinus ścina jednym ruchem miecza trzy głowy Tatarów – dzięki czemu wypełnia się jego przysięga, iż dopóki tego nie dokona nie będzie mógł się ożenić.
Sytuacja twierdzy jest bardzo zła – Wiśniowiecki wysyła wiadomość do króla Jana Kazimierza by ten przybył z odsieczą, jednakże nie ma nikogo, kto chciałby wiadomość tę przesłać. Na ochotników kolejno zgłaszają się:
Podbipięta który zostaje pojmany i zabity
Skrzetuski który mimo niemiłosiernego wysiłku i osłabienia dociera z wiadomością do króla. Król decyduje się wyruszyć na pomoc. Skrzetuski traci przytomność, gdy po kilku dniach ją odzyskuje, otrzymuje radosną wiadomość, iż Helena, którą opłakiwał żyje. Mimo wyczerpania rusza by przywitać Helenę. W tym samym czasie królowi udaje się przybyć na czas z odsieczą i Zbaraż zostaje uratowany, zawarto pokój z Kozakami. Wszyscy szczęśliwie wyruszają na powitanie Heleny, chwalą także niesamowite męstwo Skrzetuskiego. W tym czasie Zagłoba donosi, iż Bohun został ujęty gdy próbował mimo podpisanego rozejmu dalej atakować wojska polskie. Skrzetuski decyduje o losie więźnia i nakazuje go wypuścić.
Jednakże to nie koniec wydarzeń które obserwujemy w toczącej się burzliwej i barwnej momentami opowieści. Jesteśmy bowiem świadkami ostatniego wielkiego starcia między wojskami polskimi i kozackimi pod Beresteczkiem, gdzie ostatecznie rozgromiono Tatarów. Zginęło wielu znamienitych wodzów kozackich, wśród nich jednak ocalał Bohun, który po śmierci Wiśnowieckiego zawładnął częścią jego dóbr, aż w końcu nie chciał uznać nawet zwierzchnictwa samego Chmielnickiego, w rezultacie osiadł w Rozłogach.