Literatura pozytywizmu, hoc z założenia opozycyjna do romantycznej, czerpała z niej motywy, przede wszystkim z powodu trwającej nadal niewoli. Powtarzającym sie problemem jest walka wyzwoleńcza "za wolność nasza i wasza". Bohaterowie SA uczuciowi, zindywidualizowani, głęboko przekonani o swojej misji. Widać go w sienkiewiczowskiej "Trylogii", pisanej dla utrzymania ducha narodowego wśród Polaków. Wypełniona jest walka heroiczna, nie zawsze zgodna z rycerskim kodeksem ( patrz "Konrad Wallenrod" ), której główny bohater jest wzorowany na mickiewiczowskim Soplicy. Także echa walk docierają do nas z "Lalki", której dwaj bohaterowie brali udział w narodowych powstaniach i konspiracji. Najwięcej nawiązań dotyczy niedawnego powstania, a w szczególności przyczyn kolejnego upadku narodowego zrywu, połączonego z represjami. Pewien rodzaj diagnozy stawia Prus w "Omyłce", ukazując ludzi gołosłownych, tchórzliwych, traktujących patriotyzm jako modę i sposób zaimponowania towarzystwu. Skrytykowane SA tu wszystkie postawy wyczekiwania na obca interwencje, dobrowolne wystąpienie zawsze patriotycznego ludu u boku szlachty czy boski plan cierpienia i zmartwychwstania drugiego narodu wybranego - Polski. Podczas gdy Prus rozprawia sie z krótkowzrocznymi organizatorami powstania, Eliza Orzeszkowa postanawia zmitologizować heroizm buntowników za wolność. "Nad Niemnem" to powieść ukazująca owocna współprace szlachty i chłopów w walce o narodowa sprawę; jest to przykład romantycznego zjednoczenia ludzi wszystkich stanów w imię ideału. Także cykl opowiadań "Gloria Victis" to apoteoza walk powstańczych, bez wdawania sie w przyczyny ich upadku. Kolejny powtarzający sie motyw to miłość dwojga ludzi. I jak to w romantyzmie bywa, jest ona nieszczęśliwa, napotyka na trudności w postaci opinii ludzi postronnych, wskazujących na mezalians. Motyw Jana i Cecylii, Wokulskiego i Izabeli jest podobny do historii miłości Ewy i Jacka z "Pana Tadeusza" - hoc kończą sie te historie Roźnie, to jednak odnajdujemy tu głębokie uczucie, wychodzące naprzeciw skostniałym ramom tzw. "dobrego obyczaju". Mamy tez w literaturze pozytywizmu romantycznych idealistów, wykonujących swój czysto pozytywny plan z bezprzykładnym oddaniem. Trzech idealistów w "Lalce": Wokulski, Rzecki, Ochocki to przeżytki poprzedniej epoki, egzystujące jedynie dzięki swojej nieprzeciętnej osobowości i chęci do pracy w imię wykazania własnej szachetnosci. Nierealność ich założeń i planów to kolejny motyw romantyczny w literaturze polskiego pozytywizmu. Podobnie cykl nowel dotyczących założeń nowej epoki : pracy organicznej, pracy u podstaw, asymilacji mniejszości narodowych wypełniony jest bohaterami pełnymi samotnego zapału, skłóconymi z filisterskim otoczeniem. Wykonują oni swój szlachetny plan bez zwracania uwagi na koszty; pragną rozsądzić skostniale schematy.