W utworach o charakterze tendencyjnym świat I sposób jego przedstawiania podporządkowane były pozytywistycznym założeniom ideowym. Bohaterowie dzieleni zawsze na dobrych I złych stanowili pozytywne bądź negatywne przykłady. "Nad Niemnem" możemy także odebrać jako powieść tendencyjną. W niektórych partiach wyraźnie widać, że pisarka udowadnia założone z góry tezy, ujawniają się jej pouczenia I moralizatorstwo. Dzieje się tak np. gdy płyną mądre wypowiedzi Witolda, gdy czytamy charakterystykę osób I zauważamy tendencje pisarki do podziału postaci na dobre I złe. Tak czarną postacią jest na przykład Kirła a białą Jan Bohatyrowicz. Nieco zabawny jest fakt, że wszyscy pracowici Bohatyrowiczowie są zadowoleni z siebie, radośni, piękni I zdrowi fizycznie. Tutaj zabrakło Orzeszkowej realizmu - piękno I zdrowie niekoniecznie bowiem zależą od pracy, a praca to nie tylko radość lecz także wysiłek, trud I zmęczenie. "podejrzana jest także miłość głównych bohaterów jest jednak nieco "papierowa", pozbawiona prawdy uczuć, erotyzmu. Funkcjonuje jako dowód tezy, że pracowici będą szczęśliwi. Orzeszkowa bardzo stara się uczynić małżeństwo Justyny I Janka prawdopodobnym I możliwym, ale przede wszystkim związek ów spełnia cele programowe. Uczucie podporządkowane idei nie jest prawdziwe a w dodatku zupełnie beznamiętne.