Potop ma przede wszystkim charakter powieści historycznej, jest to jedna dzieło złożone, skomponowane wg zasady sumy gatunków odpowiednio zespolonych wewnętrznie. Oto gatunki, które łączą się w całość w ramach dzieła Sienkiewicza:
powieść historyczna-na tle wydarzeń historycznych przedstawiony jest fikcyjny wątek kilku postaci (romansowe dzieje Kmicica I Oleńki).Należy dodać, że powieść historyczna Sienkiewicza jest syntezą typu dokumentalnego (pisanego w oparciu o dokładne badanie źródeł I dokumentów historycznych )I typu walterskotowskiego (przedstawiającego żywa akcję romansu, eksponowaną I pierwszoplanową wobec historii)
Epopeja-pierwiastki epopeiczne to na przykład liczne sceny batalistyczne I opisy pojedynków (pojedynek Kmicic- Wołodyjowski). Obecność bohaterów obdarzonych niezwykłymi zdolnościami (np. mistrzostwo szabli). Sceny legendarne, wzniosłe, istotne dla całości dzieła I historii(obrona Jasnej Góry). Często używa Sienkiewicz porównań homeryckich I szczegółowych opisów broni, strojów, bitew (realizm szczegółu)
baśń- Potop realizuje wiele zasad kompozycyjnych baśni. Oto bohaterowie dzielą się na dobrych I złych, lecz dobro zwycięża. Autor stawia postacie w sytuacjach pozornie bez wyjścia, lecz wychodzą z opresji I nic nie łamie ich rycerskiej doskonałości. Zdarzają się nawet baśniowe elementy magii czarów, obowiązuje zasada kara-nagroda za czyny zwłaszcza w przypadku Kmicica. Typowe dla Baśni jest również okazywanie się "kimś innym" ( Babinicz okazuje się Kmicicem) I pokonywanie szeregu przeszkód, by zdobyć rękę ukochanej
Romans przygodowy - ten schemat obowiązuje w całej trylogii. Bohaterkę kochają zwykle dwaj mężczyźni, ukochana wpada w ręce wroga politycznego, lecz rycerz walczy o swoją dumę i zwycięża. Trójkąt romansowy w "Potopie" to: Oleńka-Radziwiłł-Kmicic. Trójkąt ulega oczywiście redukcji I wieńczy je szczęśliwe zakończenie-małżeństwo pozytywnych bohaterów
Western w "Potopie" jest trochę z konwencji westernu. Typ silnego, mocnego bohatera o złotym sercu, broniącego prawa I idei (Kmicic, Wołodyjowski) pojedynki. Mistrzostwo szabli (w westernie strzału). Porwanie ukochanej kobiety. Zły wróg-tu Radziwiłł. Zemsta za przyjaciół. (Kmicic mśći się za towarzyszy). I optymistyczne zakończenie-podobnie jak w baśni, dobro zwycięża.