Bajki i przypowieści (Ignacy Krasicki)


W bajkach wydanych za życia poety, w tomie zatytułowanym "Bajki i przypowieści"
przeważają utwory krótkie epigramatyczne (patrz hasło: epigramat), natomiast w "Bajkach
nowych", wydanych w roku 1802, a więc w rok po śmierci autora, znajdują się bajki
o charakterze narracyjnym.


Tematyka bajek:

Oba zbiory są znakomitym zwierciadłem stosunków i układów międzyludzkich o ponadczasowej
wartości, gdyż i dzisiaj znajdziemy w nich naszą wiedzę o życiu i ludziach nam współczesnych,
a przestrogi w nich zawarte i mądrość morałów mogą zawsze służyć jako broń przeciwko
skutkom ludzkiej głupoty i niespodziankom codzienności.

"Wstęp do bajek" odsłania krytyczne nastawienie poety do świata, w którym wprawdzie są
ludzie dobrzy, wstrzemięźliwi, uczciwi i życzliwi, ale jest ich tak niewielu, że częściej bywają
bohaterami bajek niż postaciami kształtującymi naszą rzeczywistość.

Bajka "Malarze" dowodzi, że ludzka próżność i brak rozsądnej samooceny dostarczają
możliwości robienia niezłych interesów różnego rodzaju spryciarzom. Znakomity portrecista,
Piotr, ledwo zarabia swą pracą na chleb, a Janowi, choć "mało i źle robił", powodziło się
wyśmienicie.

"Dlaczegóż los tak różny mieli ci malarze?
Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze".

Dopełnieniem powyższych myśli jest bajka "Kruk i lis". Wystarczyło kilka pochlebstw
i fałszywych przecież zachwytów nad wdziękami kruka, by ten, uwierzywszy w swój talent
śpiewaczy, otworzył dziób i wypuścił kawałek sera, na co czekał sprytny lis. Gdy ser wypadł, "lis
go porwał i kruka zostawił". "Bywa często zwiedzionym, kto lubi być chwalonym" - konkluduje
poeta.

"Szczur i kot" przestrzega przed pychą, która powoduje, że zaczyna się wierzyć w swą
nieomylność, w swą niezniszczalną siłę, przez co traci się poczucie rzeczywistości i nie
dostrzega grożących niebezpieczeństw. Wystarczy wtedy moment, by stracić pozycję czy nawet
życie. Siedzący na ołtarzu podczas nabożeństwa zachwycony sobą szczur padł ofiarą kota
w momencie gdy przekonany, że "jemu to kadzą", "dymem się kadzidł zbytecznych zakrztusił".


Bajka "Wół minister":

"Kiedy wół był ministrem i rządził rozsądnie,
Szły, prawda, rzeczy z wolna, ale szły porządnie".

Znudzony jednostajnością monarcha zrzuca go ze stanowiska, oddając je małpie, a potem lisowi.
Szybko okazało się, że głupota pierwszego ministra i chytrość drugiego mogą doprowadzić kraj
do ruiny. Całe szczęście, że rozsądek zwyciężył i "znowu wół był ministrem i wszystko naprawił".


Wymowa etyczna:

Bajki Krasickiego "uczą bawiąc" według dydaktycznej formuły oświeceniowej. O tym, że takie
jest ich zadanie, mówi sam autor:

"Jeśli z nich zdatna nauka nie płynie
Natenczas blaskiem czczym tylko jaśnieją
I, na kształt próchna, świecą, a nie grzeją".

Bajki Krasickiego wyrażają filozofię poety. Zawarł on w nich swój pogląd na świat, na istotę natury
ludzkiej i na stosunki między ludźmi. Można rozpatrywać jego bajki jako bolesną satyrę na
społeczeństwo, ale można w nich widzieć również wyraz refleksji nad skomplikowanym układem
stosunków międzyludzkich, nad właściwym sensem prawdy w życiu, objawiającej się
w problematyce moralnej, społecznej i politycznej.


Inne bajki:

"Dewotka" - zaganienie fałszywej pobożności, zakłamania. W czasie modlitwy biła służącą.
"Uchowaj Panie Boże takiej pobożności".

"Groch przy drodze" - chciwość, skąpstwo, zbytnia przezorność. "Jak zasadził groch przy
drodze to mu zjedli. Jak potem zasadził w zbożu to zdeptali zboże i groch też zjedli".

"Pasterz i owce" - dwulicowość. Pasterz płakał nie dlatego, że owca zginęła, ale że stracił
mięso.

"Jagnię i wilcy" - siła góruje nad słusznością i prawem. Wilki zjadły samotne jagnię w lesie, bo
było od nich słabsze. "Jakim prawem?" - "Smacznyś, słaby i w lesie!" - zjadły go niebawem.

"Przyjaciele" - egoizm i tchórzostwo. Nikt nie chciał pomóc zającowi, kiedy go psy goniły, choć
wcześniej zapewniano go o swojej przyjaźni. "Wśród prawdziwych przyjaciół psy zająca zjadły".

"Ptaszki w klatce" - charakter patriotyczny, uczy ceny wolności. "Tyś w niej zrodzon (klatce)...
jam był wolny... i dlatego płaczę".

Jako wyraz filozofii życiowej bajki Krasickiego głoszą pochwałę rozsądku, umiaru i skromności.
Uczą krytycyzmu i sceptycyzmu. Każą patrzeć na świat uważnie, by pozorów prawdy nie brać
za prawdę właściwą.

Bajki więc, tak samo jak satyry, mają za zadanie zwrócenie uwagi ludzi na złe zjawiska
i potępienie ich. Bajki i satyry, z właściwą tym gatunkom cechą łatwego przekazu poprzez
śmiech, najlepiej się do tego nadają.