Sława i chwała (Jarosław Iwaszkiewicz)

Trzytomowa powieść Jarosława Iwaszkiewicza "Sława i chwała" to najrozleglejsze dzieło
prozatorskie pisarza, a zarazem, obok "Nocy i dni" oraz "Przygód człowieka myślącego" Marii Dąbrowskiej, najwybitniejsza współczesna panorama epicka, nie posiadająca właściwego odpowiednika w polskiej literaturze dwudziestego wieku.

Zamysł tej powieści zrodził się już w okresie wojny i okupacji, pierwszy natomiast tom został
opublikowany w 1956 roku (następne: w 1958 oraz 1962).


"Sława i chwała" w dorobku Iwaszkiewicza:

"Sława i chwała" to zarazem ważny etap w rozwoju twórczej drogi artystycznej Jarosława
Iwaszkiewicza. Pisarz wypowiadał się bowiem w rozmaitych gatunkach prozatorskich
i lirycznych. Uprawiał nowelistykę, powieściopisarstwo, sięgał również po formy pograniczne w stosunku do literatury: po esej, felieton, reportaż. Wykorzystywał także gatunki epistolograficzne i pamiętnikarskie. W takim kontekście "Sława i chwała" wydaje się więc ukoronowaniem twórczości prozatorskiej, w jednym bowiem dziele zawiera pisarz
dotychczasowe, niezwykle wszechstronne doświadczenia epickie.


Powieść-panorama:

Lektura "Sławy i chwały" fascynuje bogactwem przedstawionych pejzaży i środowisk
społeczno-kulturowych, kreacją bohaterów reprezentujących rozmaite postawy moralne
i światopoglądowe, fascynuje także złożonością podejmowanych problemów, zarówno tych
znaczących jedynie w planie jednostkowym, egzystencjalnym, jak również zagadnień ogólnych, ważkich wydarzeń historycznych.

Szerokie tło historyczne, społeczne i środowiskowe "Sławy i chwały" przywołuje nieodparcie
refleksję o tradycji dziewiętnastowiecznej prozy realistycznej (patrz hasło: realizm), która
w kształtowaniu się struktury powieści Iwaszkiewiczowskiej odegrała rolę zasadniczą. Oto
bowiem odnajdujemy w tym dziele panoramę życia Polaków i Polski, kształtowania się
najnowszych dziejów ojczystych w burzliwych dziesięcioleciach obecnego wieku. Opowieść
o losach narodu w przełomowych dla niego momentach - zasadnicza idea "Sławy i chwały"
- unaocznia również epopeiczny aspekt dzieła.

Czas akcji:

Akcja powieści rozpoczyna się w decydującym dla losów Polski i Europy momencie
- w przededniu I wojny światowej, latem 1914 roku; jej zamknięcie natomiast przypada na drugą połowę lat 40., na okres dźwigania się Polski z wojennych zniszczeń i okupacyjnych strat.

W tym ponad trzydziestoletnim obszarze czasowym, w jakim zawiera się fabuła powieści
Jarosława Iwaszkiewicza, odnajdujemy te wszystkie wydarzenia historyczne, które najistotniej kształtowały dwudziestowieczne dzieje Polski. Aby w pełni uzmysłowić sobie historyczny właśnie aspekt "Sławy i chwały", wskażmy niektóre z nich: a więc - otwierające powieść wydarzenia I wojny światowej i rewolucji październikowej oraz związana z nimi "droga" Polaków do niepodległości, następnie wojna polsko-radziecka 1920 roku, przewrót majowy, dokonany przez Józefa Piłsudskiego w 1926 roku, wydarzenia września 1939 roku, kształtowanie się podziemnego ruchu oporu i udział młodzieży polskiej w działaniach Armii Krajowej, aż po Powstanie Warszawskie i pierwsze lata powojenne.


Przynależność gatunkowa utworu:

Na tej historycznej kanwie powieści zostają ukazane dzieje bohaterów reprezentujących rozmaite środowiska społeczne i różne pokolenia. Tak pomyślana powieść staje się świadectwem dziejów narodu w określonym czasie historycznym.

Kontynuuje tym samym Iwaszkiewicz tradycję realizmu, trwale już zakorzenioną w polskiej
kulturze literackiej, której wyrazem stały się takie utwory, jak: "Nad Niemnem" Elizy
Orzeszkowej, "Lalka" Bolesława Prusa czy "Noce i dnie" Marii Dąbrowskiej.

Zarazem jednak dzieło Iwaszkiewicza ma wymiar zdecydowanie współczesny i nowatorski
w sposobie wykorzystania materii literackiej. Niewątpliwie wykorzystuje pisarz określone
zjawiska tradycji literackiej: przywołaliśmy powieść realistyczną, przypomnijmy również gatunek sagi rodzinnej. W "Sławie i chwale" opowieść bowiem o dziejach narodu jest egzemplifikowana losami bohaterów, których dzieje rodzinne właściwie stanowią o bogactwie wątków powieściowych. Losy magnackiego rodu Blińskich, dzieje zubożałych rodzin szlacheckich Myszyńskich i Royskich w burzliwych i pełnych przemian latach 1914-1947 - to zasadnicze motywy powieści. Obok więc tradycji dziewiętnastowiecznej epiki realistycznej w "Sławie i chwale" J. Iwaszkiewicza odkrywamy również jej związki z ogólnoeuropejskim nurtem prozatorskim.

Z zarysowanych uwag wyłania się centralna problematyka "Sławy i chwały". Epicki oddech
powieści, pozwalający na ogarnianie rozległych przestrzeni geograficznych i czasowych,
prezentacja dziejów osobowych i rodzinnych - nabierają specyficznego sensu. Oto pragnie
bowiem pisarz przedstawić finalne losy inteligencji polskiej pochodzenia szlacheckiego,
prześledzić kształtowanie się uczuć narodowych i patriotycznych Polaków w trudnych
i niejednoznacznych przełomach dziejowych.

Stąd właśnie "Sławę i chwałę" cechuje nie tylko rozległość czasowa prezentowanej akcji, ale
również ogarnia ona wiele miejsc i przestrzeni geograficznych, z którymi związane były dzieje
Polaków: Odessę nad Morzem Czarnym, ziemskie dwory na Ukrainie, międzywojenną Warszawę i jej okolice, europejskie metropolie - Berlin, Paryż, Rzym. W tych rozległych przestrzeniach czasowych i geograficznych działają liczni bohaterowie, reprezentujący różne pokolenia i środowiska: zarówno arystokratyczne (Bilińscy), szlachecko-ziemiańskie (Myszyńscy, Royscy), mieszczańskie (rodzina Gołąbków), jak i proletariackie (rodzina Wiewiórskich).

Powiedzieliśmy o nowatorskim wykorzystaniu przez Jarosława Iwaszkiewicza w "Sławie i chwale" materii literackiej. Sens tej powieści nie wyczerpuje bowiem w pojęciu tradycyjnego kształtu realistycznej "powieści rzeki" czy sagi rodzinnej. Na wyraz artystyczny "Sławy i chwały" składają się elementy różnych poetyk i stylów. Dopiero zespolenie tradycji realistyczno-epickiej z tradycją powieści epistolarnej, poematu opisowego, moralitetu, powieści edukacyjnej i psychologicznej tworzy niezwykły, osobliwy i zarazem niepowtarzalny kształt dzieła Iwaszkiewiczowskiego. Innymi słowy, o walorach "Sławy i chwały" decyduje wykorzystanie rozmaitych technik powieściowych i nadanie im w obrębie jednego utworu wspólnego syntetycznego kształtu.


Problematyka powieści:

Wątki psychologiczne i edukacyjne utworu Jarosława Iwaszkiewicza wydają się szczególnie
ważne. Bohaterowie powieści zostają bowiem ukazani w sposób zindywidualizowany - każdy
z nich reprezentuje osobny, wewnętrznie zamknięty świat doznań i przeżyć. Bolesna i nie
spełniona miłość Kazimierza Spychały do Marii Blińskiej, dramatyczne pełne pęknięć i upadków życie Janusza Myszyńskiego, artystyczne zmagania Edgara Szyllera czy tragiczne, wykolejone losy rosyjskiej emigrantki Ariadny Talo - to niektóre wątki konstytuujące psychologiczną kanwę "Sławy i chwały".

Na historyczny, chwilami wręcz dokumentacyjny kształt powieści zostają nałożone i poddane
rygorom fikcji literackiej bogate wizerunki psychiczne i egzystencja Iwaszkiewiczowskich
bohaterów. Plan ich życia i działania ma zarazem aspekt zdecydowanie edukacyjny. Wszyscy
bohaterowie "Sławy i chwały" to postacie dynamiczne, ulegające wewnętrznym - duchowym
i światopoglądowym - przemianom. Bohaterowie Jarosława Iwaszkiewicza dojrzewają niejako do wypełnienia swych życiowych zadań, dojrzewają także do podjęcia odpowiedzialności za swoją narodową przynależność, do realizacji moralnych i zarazem patriotycznych obowiązków. Przywołanym "konwencjom" i treściom "Sławy i chwały" towarzyszą także często dyskursywne rozważania filozoficzno-estetyczne, które znacznie pogłębiają sens powieści, a zarazem włączają dzieło Iwaszkiewicza w znaczący, obszerny kontekst literatury europejskiej. Zwłaszcza dzieje muzyka, kompozytora Edgara Szyllera (w tej postaci można odnaleźć wiele wspólnych cech z Karolem Szymanowskim), związane są z przemianami artystycznymi, a zarazem ze świadectwami filozoficznymi dwudziestowiecznej Europy. Ujawnia się poprzez tę problematykę głęboko moralny sens powieści Jarosława Iwaszkiewicza, zaznaczony już i wyeksponowany przez motto utworu: "Niesprawiedliwość może triumfować w sławie, ale chwała jest zawsze po
stronie sprawiedliwości..."


Dwie warstwy czasowe w powieści:

Ambicjom realistycznym "Sławy i chwały" - ukazaniu, przedstawieniu kształtowania się historii i rzeczywistości polskiej XX wieku - towarzyszyło również pragnienie rozpoznania norm światopoglądowych i moralnych, rządzących zarówno prawami historii, jak również działaniami poszczególnych jednostek i grup społecznych. Dwa więc porządki konstytuują w sposób zasadniczy strukturę powieści Iwaszkiewicza: jeden to czas rozwoju historii, obiektywnych praw, rządzących przemianami kulturowymi i cywilizacyjnymi, drugi - to czas pojedynczych istnień ludzkich, czas osobowych, nieraz bolesnych i tragicznych konfliktów i wyborów. Złączenie tych dwóch porządków, zespolenie dwóch nie zawsze adekwatnych płaszczyzn tworzy właściwy klimat "Sławy i chwały".


Wymowa utworu:

Powieść Jarosława Iwaszkiewicza - posługując się metaforą - to pomost przerzucony nad
przepaścią dzielącą XIX i XX wiek. Obrazuje ona bowiem dzieje tej zwłaszcza warstwy społecznej - szlachty, z której wywodził się sam pisarz, i która w końcu ubiegłego wieku, po klęsce powstania styczniowego, "wysadzona z siodła" - przeobrażała się w nową warstwę społeczną: inteligencję i mieszczaństwo. W ciągu kilku zaledwie dziesięcioleci, w latach przełomu wieków, historia Polski i Europy uległa burzliwym przemianom. Odnalezienie ładu "nowego świata", odnalezienie miejsca człowieka w nowych warunkach kulturowych i cywilizacyjnych, próba oceny i diagnozy tradycyjnych wartości moralnych, filozoficznych, religijnych i światopoglądowych oraz próba refleksji nad nieuchronnością wielkich procesów historycznych - to pierwszoplanowe zagadnienia epickiej syntezy "Sławy i chwały" Jarosława Iwaszkiewicza.