Żywot człowieka poczciwego (Mikołaj Rej)

"Żywot człowieka poczciwego" (oryginalna pisownia: "Żywot człowieka poćciwego") to pierwsza część obszernego dzieła, wydanego w 1568 roku, a więc na rok przed śmiercią autora, a noszącego tytuł: "Zwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawom jako we zwierciadle przypatrzyć".

Oprócz "Żywota człowieka poczciwego" w skład "Zwierciadła" wchodzą:

- "Spólne narzekanie wszej korony na porządną niedbałość naszą"
- "Apoftegmata, to jest krótkie a roztropne powieści"
- "Przemowa krótka do poczciwego Polaka stanu rycerskiego"
- "Zbroja pewna rycerza krześcijańskiego"
- "Do uczciwego Polaka a bacznego Polaka ... przyjacielskie napomnienie"
- "Żegnanie ze światem"
- "Żywot i sprawy Mikołaja Reja z Nagłowic".


Tak więc "Zwierciadło" jest próbą podsumowania wszelkich życiowych obserwacji i doświadczeń, próbą rozrachunku z dotychczasowym życiem, swoistym pożegnaniem ze światem, z którego trzeba odejść. Mimo tych refleksji, daje się wyczytać w utworze pochwałę uroków życia i troskę o człowieka.

"Żywot człowieka poczciwego" jest utworem parenetycznym. W dziele tym ukazany jest
szlachecko-ziemiański ideał życia ludzkiego. U źródeł humanistycznej refleksji Reja leży silne przekonanie o głębokim związku człowieka z naturą, z przyrodą. Życie ludzkie w utworze renesansowego poety zostaje przedstawione adekwatnie do cyklu roku przyrodniczego: od wiosny - dzieciństwa - po jesień - starość. Rejowy "człowiek poczciwy" to szlachcic, ziemianin, gospodarz, mąż i ojciec, to człowiek układający swe życie w zgodzie z prawami dyktowanymi przez rozum i sumienie. Rejowa humanistyczna wizja istoty ludzkiej, żyjącej w zgodzie z naturą i jej biologicznym cyklem, będzie wielokrotnie powracała w polskiej literaturze. "Żywot..." jest nieocenionym źródłem poznania bytu i obyczajów mas szlacheckich w wieku XVI. Odzwierciedlona została w tym utworze Rejowa radość życia, umiłowanie domu rodzinnego, najbliższych, pracy ziemiańskiej i przyrody. Ten portret szlachcica-ziemianina ukazuje człowieka kierującego się powszechnie uznanymi cnotami i szeroko pojmowaną ludzką godnością.


Fragmenty:

"Jakichże nauk do wolnego żywota potrzeba.

Pewnieć nie gramatyki, którać tylko szczebiotać a słówek obleśnych wykręcać uczy (...) Też
i logika , nie wiem, co by nam wiele pomóc mogła, która też nie uczy, jedno wykrętnych słówek,
jako by z prawdy nieprawdę uczynić, a prawdę z nieprawdy (...)

(...) ku poczciwemu żywotowi żadne nie są nauki potrzebniejsze, jedno które są rozumem
roztropnym a poważnymi cnotami ozdobione, jako jest sprawiedliwość, stałość, roztropność,
pomierność, przy tym też miłosierdzie, stateczność a rozmyślne uważenie w każdej poczciwej
sprawie (...)

(...) gdy już też ona młodość podrastać będzie, nie wadzi mu też (...) nauczyć się też i konika
osięść, (...) czasem z poczciwym, a nie opiłym towarzystwem posiedzieć, pomówić, pożartować.
(...) Nie wadzi mu też czasem pouczyć się i poszyrmować, i poskakać, i na luteńce pograć
wszystko to są poczciwe zabawki. (...) A nic nie może być szkodliwszego młodemu
człowiekowi, jako nikczemne próżnowanie.

A wszakoż i w czytaniu, i w każdej sprawie szkoda przyrodzeniu gwałtu czynić, a w każdej
rzeczy dobrze jest roztropnego pomiaru uzywać (...)"