Odrodzenie to epoka w dziejach kultury, w której "odrodziło sie" Zycie ludzkie w najważniejszych jego przejawach oraz nastapil "zloty wiek" rozwoju literatury. Literatura renesansowa uksztaltowana w opozycji do średniowiecza, według wzorów przejętych z kultury antycznej, była wynikiem ewolucji zapoczątkowanej w średniowieczu (motyw odnowy życia ludzkiego w twórczości Dantego). W jej rozwoju zarysowały sie dwa nurty - renesansowy oraz kontynuujący tradycje średniowieczne, nie zawsze sprzeczne z nowymi, rodzącymi sie ideałami XV i XVI wieku, których przykładem może być kult rycerstwa czy tez realistyczna obserwacja codzienności. Elementem scalającym różnorodne zjawiska była przejawiająca sie w nich myśl humanistyczna, kierująca zainteresowania na doczesne sprawy ludzkie i kreująca nowy, oparty na koncepcjach antycznych, ideał piękna. Renesans jest prądem obejmującym sumę objawów nowożytnych przemian w rozmaitych dziedzinach życia, ideologii, sztuki. Ogarnia swym zakresem wszystko to, co wyraża protest przeciw średniowiecznym ograniczeniom myśli ludzkiej. Tworzy nowożytny, antyfeudalny program przekształcenia świata i świadomości człowieka. Ideał człowieka, jako istoty twórczej, kształtującej siebie i otaczający go świat - zdeterminował koncepcje języka, który stal sie świadectwem samodzielnej myśli ludzkiej oraz literatury, mającej odtwarzać zachowanie i przeżycia człowieka, otaczająca go rzeczywistość w której sie znajduje oraz naturę. Literatura miała zbliżyć sie do człowieka, być bardziej utylitarna, a wiec jeśli miała spełnić swoja role na szeroka, ogólnospołeczna skale musiała stać sie literatura narodowa, pisana w języku ojczystym, stanowiąc nowa formę kształtowania myśli patriotycznej i oddziaływania na człowieka. Najwybitniejszym reprezentantem epoki był Jan Kochanowski. Bez przesady można stwierdzić, ze wyniósł on poezje polska na szczyty artyzmu, mistrzowsko łącząc ideały sztuki antycznej z problematyka filozoficzno-moralna, czego wyrazem mogą być chociażby "Treny", a także z patriotyzmem i poczuciem obywatelskim w "Odprawie posłów greckich". W walce o reformę państwa powstała obfita literatura polityczna, zarówno łacińska, jak i polska. Światowy rozgłos zyskało łacińskie dzieło A. Frycza Modrzewskiego "O poprawie Rzeczypospolitej". W rozwoju literatury rodzimej ważna role odegrała reformacja, czyli ruch religijno-spoleczny, który doprowadził do powstania niezależnych od papiestwa kościołów protestanckich. Podłożem tego ruchu była narastająca w społeczeństwach europejskich opozycja wobec "skostnienia" i formalizacji życia religijnego w kościele katolickim, nadużyć hierarchii kościelnej, jak również protest przeciwko bogaceniu sie duchownych feudałów. Z kolei w kontrreformacji, czyli literaturze "zrodzonej z ducha" czołowe miejsce zajmuje traktat polityczny Piotra Skargi "Kazania sejmowe". Widząc szeroki udział szeroko pojętej sztuki literackiej w oddziaływaniu na społeczeństwo i na kształtowanie patriotycznej postawy obywatelskiej, wynikającej z zatroskania o losy ojczyzny, chciałbym przedstawić ogólne nurty w literaturze narodowej i cele jej stawiane przez poszczególnych twórców, co pozwoli wyciągnąć ostateczny wniosek, czy i na jak wielka skale literatura okresu renesansu była odzwierciedleniem zawartej w temacie pracy "troski o losy ojczyzny" i w jakim stopniu zadanie swoje spełniła. Wśród tych tak bardzo różnych pism, zarówno pod względem ideowym, jak i literackim, znajdowało sie wiele mądrych, głębokich, podyktowanych serdeczna troska o losy ojczyzny i jej obywateli, zdumiewające siła argumentów i trafnością osadów. Najwyższy poziom osiągnęły dzieła Andrzeja Frycza Modrzewskiego (1503-1572), one bowiem wprowadzają czytelnika w sprawy najbardziej istotne, pałace, często bolesne, ukazują skomplikowany splot problemów i ich złożoność. Modrzewski, zastanawiając sie nad "poprawa Rzeczypospolitej", stworzył program reform, który nie będąc programem przeciętnego szlachcica XVI wieku, nie znalazł w masach szlacheckich zrozumienia i poparcia, ale stanowi najwyższe osiągniecie polskiej myśli politycznej w dobie renesansu. Uderza on żarliwością patriotyzmu, siła przekonywania i śmiałością koncepcji. Poglądy swoje wyraził przede wszystkim w czterech mowach "O karze za mężobójstwo" i głównym dziele "O poprawie Rzeczypospolitej". Modrzewski głosił, ze państwo powinno obywatelom zapewnić opiekę prawna, zabezpieczyć ich przed krzywda i wyzyskiem. Szczególnie dużo miejsca poświęcił zagadnieniu prawodawstwa - domagał sie równości wszystkich obywateli wobec prawa sadowego. Funkcje państwa widział Frycz na sposób nowoczesny i zadął od niego kontroli różnych dziedzin życia. Na szczególna uwagę zasługuje pogląd pisarza na władze królewska - domaga sie jej wzmocnienia, aby ukrócić samowole feudałów, ale jednocześnie podkreśla, ze król w Polsce jest powoływany z woli obywateli. Zada tez ograniczenia wpływu duchowieństwa na szkoły i nauczanie, udostępnienia nauki młodzieży męskiej wszystkich stanów. Potępia w sposób zdecydowany wojnę zaczepna, niesprawiedliwa, natomiast uważa, ze walka w obronie zagrożonej ojczyzny jest jednym z najszczytniejszych obowiązków obywatela. Kolejny z twórców literackich okresu renesansu - Mikołaj Rej (1505-1569) - należy do tych pisarzy XVI w., którzy twórczość w języku narodowym uważali za swój obywatelski obowiązek. Przekonany o potrzebie rozwoju literatury narodowej i doskonaleniu narodowego języka, napisał wiele dziel, poruszając w nich zagadnienia polityczne, społeczne, religijne i obyczajowe, zawsze zatroskany o wychowawcze oddziaływanie na czytelnika. Z pierwszych większych utworów Reja w całości przetrwały do naszych czasów jedynie dwa dialogi: "Lwa z Kotem" i "Krótka rozprawa miedzy trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem". W pierwszym z nich zwierzęta rozmawiają "o swobodzie a o niewoli" i rzecz cala kończy konkluzja:
"Non Ben pro toto libertas venditur auro"
("Nie warto sprzedac wolności nawet za wszystko złoto")
"Krótka rozprawa..." była pomyślana jako broszura polityczna popularyzująca aktualne problemy ówczesnych sejmików i sejmów. Rej wybrał popularna formę dialogu, często stosowana w publicystyce renesansowej, bo ułatwiająca przekonywanie czytelnika. Każda z trzech osób dialogu ma swoje racje, a sukces Reja jako ideologa polega na tym, ze opowiadając sie po stronie koniecznych reform, dostrzegał złożoność problematyki i umiał ja przedstawić unikając łatwych uproszczę. Ze wszystkich utworów Mikołaja Reja największa popularność u potomnych, a szczególnie u czytelników XIX wieku, zyskał "Żywot człowieka poczciwego". O tej popularności zadecydował żywy, plastyczny obraz życia obyczajowego szlachty polskiej drugiej polowy XVI wieku. Twórczość jednego z najwybitniejszych poetów epoki odrodzenia Jana Kochanowskiego (1530-1584) stała sie najpełniejsza synteza nowożytnych, przełomowych dążeń epoki renesansu w dziedzinie literatury. Kochanowski wybiegał ponad horyzonty swej epoki, w najważniejszych swoich dziełach zamknął wartości, które nie dadzą sie objaśnić wyłącznie historycznie. Chciałbym zwrócić uwagę jednak jedynie na cześć jego twórczości, która w sposób oczywisty da sie zaliczyć do grupy twórczości narodowej i patriotycznej, abstrahując zupełnie od niezaprzeczalnego faktu, ze cala jego bogata twórczość przesiąknięta jest w niezwykły sposób wartościami narodowymi, z których wypływa patriotyzm poety i jego zatroskanie o losy ojczyzny. Nurt twórczości okolicznosciowo-politycznej pozwala odczytać stanowisko poety wobec głównych problemów epoki: wobec programu egzekucji praw i reformy Kościoła, wobec sprawy wojny i pokoju, obrony granic i stosunku do narodów ościennych. Kochanowski krytykuje ujemne przejawy życia społecznego. Typowymi utworami tego rodzaju SA dwa wczesne poematy: "Zgoda" (1562) i "Satyr" (1564). W pierwszym alegoryczna postać Zgody wygłasza apel do powaśnionych obywateli - o jedność w wielkim dziele naprawy Rzeczypospolitej, przy czym szczególnie niepokoją poetę podziały wyznaniowe:
"Wiec jako w wierze, tak i w Pospolitej Rzeczy,
Każdy swa porze, każdy swoje ma na pieczy,
A dobro pospolite prze wnętrzna niezgodę
Odnosi ciężka żałość i okrutna szkodę."
W 1578 ukazała sie w Warszawie w druku "Odprawa posłów greckich". Próbując sil na polu tragedii renesansowej Kochanowski podjął ambitne zadanie literackie. Utwór ten stanowi dokument zainteresowań poety światem kultury greckiej, lecz jednocześnie stawia problem aktualny i żywo obchodzący ludzi odrodzenia. Jest to problem wzajemnego stosunku moralności obywateli i potęgi państwa, problem obowiązków nakładanych na człowieka przez sytuacje historyczna, konfliktu miedzy interesem jednostkowym a ogólnym. Rej, Kochanowski, Frycz Modrzewski to trzy czołowe sylwetki pisarzy renesansowych. Mikołaj Rej odegrał role pioniera, zapoczątkował watki, które następnie przetworzył i rozwinął Kochanowski tworząc z nich nowe jakości. Na tle publicystyki związanej z walka o egzekucje praw szczególne miejsce zajął A. F. Modrzewski, "ojciec polskiej myśli demokratycznej", propagator równości ludzi wobec prawa, przenikliwy krytyk współczesnego stanu praw, obyczajów i instytucji społecznych. Reasumując, należy z cala pewnością stwierdzić, ze literatura okresu odrodzenia zajęła wzniośle miejsce w całokształcie formowania nowego kształtu Polski. Twórcy tego okresu jako pierwsi rozpoczęli wielka i ważna "kampanie" na rzecz kształtowania dojrzałości politycznej i społecznej obywateli, starali sie dotrzeć do jak najszerszego kręgu odbiorców poprzez nacjonalizacje językowa swojej twórczości i na pewno spełnili swoja role bardzo efektywnie, tworząc podwalinę dla nowej formy literatury następnych epok historycznych - literatury dojrzalej, odpowiedzialnej za swoje posłannictwo, której znaczenia nie wolno nam przecenić.