Świętoszek (Molier)
Komedia Moliera, przedstawiciela XVII-wiecznego klasycyzmu francuskiego. Utwór został
wystawiony w 1664 r. "Świętoszek" należy do realistycznych komedii obyczajowych, których
akcja rozgrywa się w środowisku mieszczańskim.


Tematyka:

Główny bohater utworu - Tartuffe, wielki spryciarz, a jak się w końcu okaże, złoczyńca ścigany przez prawo, zdobywa zaufanie poczciwego i naiwnego Ordona, który zafascynowany jego "pobożnością" przyjmuje Tartuffa pod swój dach, a następnie zapisuje mu swój majątek, chce oddać mu swoją córkę za żonę (wbrew jej woli), a na dodatek powierza mu na przechowanie dokumenty mogące go skompromitować. Jest tak zachwycony swoim nowym, pobożnym przewodnikiem duchowym, że nie widzi w nim ani fałszu, ani nawet żadnej złej cechy. Tak opowiada rodzinie o jego zachowaniu w kościele:

"A zapał, z jakim wznosił do nieba swe modły,
Oczy wszystkich obecnych wciąż ku niemu wiodły:
To wzdychał, to się krzyżem rozkładał na ziemi,
Aby dotknąć posadzki usty pokornemi".

Służąca Doryna tak oto określa ten stan zauroczenia swego pana:

"Nazywa go swym bratem, miłuje go bardziej
Niż własną matkę, przy nim żoną, dziećmi gardzi
... Jego zdaniem kieruje się każdej godziny,
Jego wciąż ściska, pieści
... Słowem szaleje za nim, świat w nim widzi cały".

Znienawidzony przez domowników świętoszek nie czuje się zagrożony, gdyż żadne argumenty nie są w stanie zmienić o nim opini Orgona. Gdy Damis usiłuje przekonać ojca, że Tartuffe uwodzi żonę Orgona, spotyka się z ostrą odprawą, zostaje wyrzucony z domu, a nawet wydziedziczony z przynależnej mu części majątku, którym Orgon obdarzył Tartuffa.
Przygotowana przez domowników scena miłosna między Elmirą i Tartuffem, której świadkiem jest pan domu ukryty pod stołem, przekonuje wreszcie Orgona, kim naprawdę jest uwielbiany przez niego świętoszek. Zdemaskowany obłudnik nie liczy się już z niczym: wyrzuca z domu Orgona z rodziną, a także ujawnia powierzone mu w zaufaniu dokumenty. Gdy sytuacja wydaje się zupełnie beznadziejna, aresztowany zostaje jednak Tartuffe, długo poszukiwany szalbierz, a nie Orgon. Dom pozostaje w rękach prawowitych właścicieli, a król darowuje Orgonowi jego dawne pomyłki ze względu na późniejsze zasługi dla ojczyzny. Oszukany Orgon niewątpliwie nabierze rozumu i pojmie słowa, które miały otworzyć mu oczy:

"Są udane świętoszki, jak zuchy udane
Tak jak na polu walki nie tego człowieka
Mam za najdzielniejszego, co najgłośniej szczeka,
Tak samo i pobożność szczerą w sercu kryje
Nie ten, co leżąc krzyżem, skręca sobie szyję".


Problematyka:

"Świętoszek" to jeden z najważniejszych utworów barokowych. W XVII- wiecznej Francji
ingerencja religii we wszystkie sfery życia publicznego była olbrzymia. Katolicyzm, zagrożony świecką ideologią po renesansową, bronił zaciekle swoich pozycji. Powstało wiele stowarzyszeń (złożonych z duchownych i świeckich), otoczonych tajemnicą, które cenzurowały życie prywatne. Sprawy religijne obchodziły wszystkich bez wyjątku. Obawa przed represjami ze strony Kościoła budzi obłudę religijną, bigoterię, fałszywą pobożność. Często pod płaszczykiem świętych haseł spryciarze dorabiali się niemałych majątków i wysokich zaszczytów. Widział to Molier oczami badacza wszystkich wypaczeń ludzkiej natury. Sam znał wielu tych "świątobliwych ludzi" i wiedział, co naprawdę kryje ich troska o "dobro nieba". Stąd też taki ostry na nich atak w "Świętoszku". Wyszydzając sprytnych obłudników, których symbolem był Tartuffe, Molier ściągnął na siebie ostre protesty wszelkich cenzorów moralności. Już po drugim spektaklu zakazano wystawiania sztuki. Autor szukał pomocy u wielu osobistości Paryża, nawet u samego Ludwika XIV, ale i ten, choć życzliwy Molierowi, nie miał odwagi wystąpić w obronie "Świętoszka". Dopiero po dwóch latach (w 1669 roku) sztuka uzyskała trwałe prawo do obecności na scenie, ale jeszcze długi czas po śmierci autora ta znakomita komedia była przedmiotem sporów.