Sarmatyzm jest pojęciem złożonym. Określa ono obyczajowość oraz kulturę duchowa i umysłowa Rzeczpospolitej szlacheckiej od schyłku wieku XVI aż po czasy rozbioru. Z pojęciem tym kojarzy sie również swoisty sposób bycia, rubaszność, bujność obyczaju, a także mentalność polskiej szlachty. Sarmatyzm można również opisywać w kategoriach ideologii szlacheckiej, ideologii, która sankcjonowała szczególne miejsce stanu szlacheckie-go w społecznej strukturze Rzeczpospolitej. Poprzez odwołania do legendarnej Sarmacji, krainy starożytnych Słowian, szlachta uzasadniała historyczne korzenie własnego rodowodu, czuła sie spadkobierczynią rycersko-ziemskich dziejów Polski i Słowiańszczyzny w ogóle. Stopniowo, w trakcie wieku XVII pojecie Sarmaty utożsamiało sie z polskim szlachcicem, ziemianinem, gospodarzem. Podkreślaniu polskosci idei sarmackiej towarzyszyła niechęć do cudzoziemszczyzny, do wszelkich elementów obcych rodzinnemu obyczajowi. Niechęć do cudzoziemszczyzny kształtowała także hasła tradycjonalizmu, gloryfikacji dawnych praw, obyczajów, a także wyjątkowości polskiego ustroju państwowego. Szlachcic - rycerz był obrońca złotej wolności, systemu społeczno -państwowego, który gwarantował mu uprzywilejowane miejsce w Rzeczpospolitej. Juz w wieku XVII w ideologii sarmackiej ujawniły sie hasła mesjanistyczne, wspomagane i rozwijane przez Kościół. Polska, a wiec rycerska szlachta, miała odegrać szczególna role w całej wschodniej Europie poprzez krzewienie idei chrześcijańskich. Szlachcic - obrońca wiary, obrońca Najświętszej Marii Panny stawał na straży suwerenności chrześcijańskiej Europy, strzegł przed niebezpieczeństwem pogaństwa i innowierstwa. Polska pełniła w ideologii sarmackiej zaszczytna role "przedmurza chrześcijaństwa", najdalej na Wschód wysuniętego bastionu Rzymu. W drugiej Polowie XVII wieku życie kulturalne i obyczajowe szlachty ulęgało stopniowemu zwyrodnieniu. Pisarze późnego baroku, miedzy innymi Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski, podjęli zdecydowana krytykę wielu przejawów życia szlacheckiego, akcentując zwłaszcza nierealizowane przez nią podstawowych zasad ideologii sarmackiej. Krytyce, podkreślmy to mocno, podlegała nie sama ideologia, ale właśnie odstępstwa od niej. W wielu utworach późnobarokowych pojawia sie zagadnienie "przywilejów bez obowiązków". Ideologia sarmacka w ujęciu pisarzy tego okresu daje bowiem szlachcie nie tylko ogromne przywileje w państwie, ale wymaga od niej również wielu obowiązków. Wacław Potocki w "Ogrodzie fraszek" przestrzegał szlachtę zarówno przed fałszywym korzystaniem z sarmackich przywilejów, jak również przed nierespektowaniem żądań, jakie ta ideologia przed nia stawia. W wierszu "Veto albo nie pozwalam" gra słów łacińskich i polskich (veto - nie pozwalam, vae - biada) buduje sytuacje ostrzeżenia:
"Powiadalem ci nieraz, mily bracie, ze to
Po polsku: nie pozwalam, po lacinie: veto.
Wiem. Niechze wedle sensu swego kto przeklada,
To Bedzie z łacińskiego: vae, po polsku: biada."
Postawa Potockiego posiada charakter reformistyczny, a nie anty-szlachecki. Poeta i zarazem szlachecki ideolog broni założeń sarmackiego wzorca społecznego, a krytyka dotyczy jedynie aktualnej jego realizacji. Poezja autora "Ogrodu fraszek" staje sie głosem obywatelskiego ostrzeżenia przed fałszywym, niezgodnym z dobrem ogólnym i powszechnym, wykorzystywaniem złotej wolności. Problematykę sarmacka podniósł także Wacław Potocki w "Transakcji wojny chocimskiej". Dzieło to nawiązuje do wzorów antycznego eposu: przedstawia przebieg przygotowań do bitwy i sama bitwę polsko turecka. Chocimska epopeja miała służyć apoteozie męstwa i dzielności polskiego rycerstwa-szlachty, a postać wodza - hetmana Jana Karola Chodkiewicza urasta do rangi Sarmackiego Marsa - Boga Wojny. Jednak i "Transakcji wojny chocimskiej" poeta analizuje niepokojące przemiany wewnętrzne stanu szlacheckiego, prowadzace do postaw sprzecznych z tradycja rycerska. Oto szlachta powołana do obrony Rzeczpospolitej przestaje byc skutecznym ramieniem zbrojnym panstwa, korzystająca z licznych przywilejów, nie podejmuje historycznie ja obligujacych powinnosci i obowiązków. Pesymizm obywatelskich refleksji pojawia sie także w "Foraliach" Wacława Potockiego - potężnym, bo liczącym ponad 2100 utworów, wzorowanych na "Adagiach" Erazma z Rotterdamu, cyklu poetyckim. "Czuj! Stary pies szczeka" - to poetycka wizja Polski okradanej, rozgrabianej, zubożanej przez obcych, jak i przez wlasnych obywateli. Metafora gospodarskiego domu podkopywanego przez zlodziei, zbójców wkradajacych sie do jego komór, sluzy dramatycznemu przedstawieniu niebezpieczenstwa upadku panstwa. Pesymizm obywatelskiej i moralnej zarazem refleksji doprowadzi Potockiego do apokaliptycznej wizji Rzeczpospolitej, która opanowana przez szatana zmierza ku samozagladzie. W wierszu "Spi swiat pijany winem" metafora narkotycznego-alkoholowego snu sluzy wizji zbiorowosci biernie poddajacej sie dzialaniu sil zniszczenia i upadku. Problematyka sarmatyzmu nie pojawia sie równiez w bogatej twórczości Wespazjana Kochanowskiego. "Psalmodia Polska" pisana u schyłku XVII wieku kontynuowała starotestamentowy wzorzec psalmu, a jednym z centralnych zagadnień cyklu staja sie rozważania o sarmackim narodzie i ustroju Rzeczpospolitej. Nie omijając spraw bolesnych i zdecydowanie negatywnych, Kochanowski prezentuje zarazem wizje Polski-Sarmacji, jako wartości zbiorowej, tłumaczącej sie w planie metaforycznym.