MESJANIZM SARMACKI: wiara w posłannictwo narodu polskiego, mającego do spełnienia misję wyznaczoną mu przez Boga. Mesjanizm sarmacki wypływał z wiary religijnej i świadomości patriotycznej dawnych Polaków. Polska, jako najdalej na wschód wysunięte państwo katolickie, odgrywała rolę „przedmurza chrześcijaństwa”. Miała, zdaniem „Sarmatów”, (widać to już u P. Skargi) bronić Europy przed „zarazą” heretycką (protestantyzm), schizmatycką (prawosławie) i przed agresją pogańską (islam). Powstało przekonanie, że Polacy (czyli szlachta) to naród wybrany przez Boga i powołany do wielkiej misji dziejowej, jak niegdyś Izrael. Historia Polski stała się obrazem przymierza narodu i Stwórcy lub też osłabienia tego związku. Najazd szwedzki odczytano jako spełnienie gróźb Boga wobec grzesznego narodu polskiego, zarazem zapowiedź miłosierdzia Pana i – zasłużonego już – wywyższenia Polaków (Sz. Starowski, W. Kochowski). Dostrzegano nie tylko specjalną misję dziejową Polaków, ale i uprzywilejowane ich miejsce w całym świecie. Bóg, który (pisał Kochowski) „serc ludzkich prostotę i pól sarmackich równiny z dawna ukochał”, szczególnie zawarł przymierze z umiłowanym narodem i dlatego gromi jego nieprzyjaciół (przykładem odsiecz wiedeńska: nie Sobieski walczył, lecz Bóg). Zbawi też zacnych Sarmatów i powiedzie ku świetnej przyszłości: panowania nad światem. Najpełniejszy wyraz mesjanizmu sarmackiego stanowi „Psalmodia polska” W. Kochowskiego. Czynnym przejawem mesjanizmu była konfederacja barska (tak ulubiona przez romantyków): walka z Rosją, lecz i z Antychrystem, który podniósł rękę na naród wybrany, pomazańca Bożego. Przejawia się mesjanizm sarmacki i w literaturze barskiej („Profecja księdza Marka karmelity”), z której czerpali romantycy („Ksiądz Marek” J. Słowackiego). Mesjanizm sarmacki wywarł wpływ na mesjanizm czasów oświecenia )twórczość J. P. Woronicza), a zwłaszcza na mesjanizm romantyczny.